Ιστορία του Δικαίου

1. Πότε διδάσκεται
Χειμερινό εξάμηνο 

ΗΜΕΡΕΣ
ΩΡΑ
ΤΜΗΜΑ
ΑΙΘΟΥΣΑ
ΔΙΔΑΣΚΩΝ
ΠΕΜΠΤΗ
8-11πμ
Α-ΚΑ
6
ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ
ΠΕΜΠΤΗ
8-11πμ
ΚΕ-ΠΑ
312
ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ
ΠΕΜΠΤΗ
8-11πμ
ΠΕ-Ω
7
ΒΛΑΧΟΣ


2. Ποια είναι η ύλη του μαθήματος


Η διδασκαλία διαρθρώνεται σε δύο επίπεδα: α)ιστορικές-δικαιικές συνθήκες εκείνες που οδήγησαν στη γένεση, τη διαμόρφωση, την παγίωση και τη μετεξέλιξη του δημοκρατικού πολιτεύματος, έτσι όπως αυτό απαντά στην Αρχαιότητα (αρχαία
Ελλάδα, Ρώμη) καθώς και ορισμένες βασικές θεωρητικές έννοιες (νομικές, φιλοσοφικές) που συνδέθηκαν με τις ιστορικοδικαιικές αυτές διεργασί-
ες (εὐνομία, ἰσονομία, auspicium, auctoritas, imperium κλπ),
β) θεσμοί και νομικές έννοιες του σύγχρονου δικαίου (ικανότητα δικαίου, έθιμο, κράτος δικαίου, διάκριση των εξουσιών, πολιτικά κόμματα,, προστασία του πολιτεύματος και έλεγχος των αρχόντων που ασκούν εξουσία, σχέση Κράτους-Εκκλησίας, ορκωτά δικαστήρια, διαιτησία – διαμεσολάβηση, η πενταμερής διαίρεση της
ύλης του ιδιωτικού δικαίου, οι γενικές ρήτρες/αρχές που διέπουν το δίκαιο,
η διασφάλιση των απαιτήσεων, βασικές αρχές του κληρονομικού δικαίου,
μορφές κυριότητας, η ένδικη προστασία των ιδιωτικών συμφερόντων, οι
ενώσεις ανεξαρτήτων κρατών κλπ) παρουσιάζονται οι πρωταρχικές μορφές, με τις οποίες οι θεσμοί αυτοί και οι νομικές έννοιες εμφανίζονται για
πρώτη φορά στο προσκήνιο και μορφοποιούνται στην αρχαία Ελλάδα ή/και
στη Ρώμη ή/και στο Βυζάντιο.

Ιστορικές
καταβολές του δικαίου στην Ευρώπη,
γραπτό και άγραφο δίκαιο, ο άνθρωπος ως
υποκείμενο και αντικείμενο δικαίου,
πλουραλισμός δικαίων. Το πολίτευμα,
διάκριση των εξουσιών, κράτος δικαίου,
πολιτικά δικαιώματα, πολιτικά κόμματα,
σχέσεις κράτους -εκκλησίας. 

Τα δικαστήρια,
το εφαρμοζόμενο δίκαιο, η διαιτησία. 

Η
κατάταξη της ύλης του Αστικού Κώδικα,
ιστορικές καταβολές της ενοχής, οφειλή
και ευθύνη, κυριότητα, εμπράγματη
ασφάλεια, δίκαιο του γάμου, κληρονομική
διαδοχή, ένδικη προστασία των ιδιωτικών
έννομων συμφερόντων. Ενώσεις ανεξαρτήτων
κρατών. Η σύνδεση του εγκλήματος με την
πρόθεση του δράστη,
η ποινή και ο σκοπός της, ιστορική εξέλιξη
της αρχής nullum crimen nulla poena sine
lege

Ύλη
Ελληνορωμαϊκού 

ΠΡΟΣΟΧΗ!! ΤΟ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΠΟΥ
ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΑΦΟΡΑ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΠΟΥ ΘΑ ΔΙΑΒΑΣΟΥΝ ΤΗΝ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΑΠΟ ΤΟ ΣΥΓΓΡΑΜΜΑ
ΤΟΥ M. HUMBERT «ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ»
ΚΑΙ ΜΟΝΟΝ!
1.      
Ο ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ
ΧΩΡΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΗ ΡΩΜΗ
Α. Αρχαίες
ελληνικές πόλεις και αρχαία Ρώμη: η σημασία της γεωγραφίας. Έννοια πόλεως,
έννοια civitas (Εισαγωγή και §§ 9-16)
Β. Οι αποκλεισμένοι
από την πολιτική ζωή:
α. οι γυναίκες (§§ 17, 271)
β. οι δούλοι (§§ 28-31)
γ. οι ξένοι (§§ 33-37)
AΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

2.      
ΟΙ ΠΡΩΙΜΕΣ
ΜΟΡΦΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

Α. Η μινωϊκή βασιλεία και οι στρατιωτικές
μοναρχίες των Μυκηναίων (§§ 40-48)
Β. Ομηρικοί χρόνοι
α. Ο ομηρικός βασιλέας (§§ 49-53)
β. Η δομή της ομηρικής κοινωνίας (§§ 54-55)

3.      
Ο ΠΑΡΑΜΕΡΙΣΜΟΣ
ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ. Η ΑΡΙΣΤΟΚΡΑΤΙΚΗ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ

Η μετάβαση σε μία αριστοκρατική διακυβέρνηση.
Η οργάνωση του αριστοκρατικού πολιτεύματος (όργανα) και οι επατρίδες (§§ 58-61)

4.      
Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ
ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ 7ου ΑΙΩΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ
(αποικισμός, τυραννίδα, διαλλαγή)
(§§ 63, 65 – 69)

Το πολιτικό και κοινωνικό έρεισμα της
τυραννίδας. Οι συνέπειες της επιβολής της. Ο χαρακτήρας του τυραννικού
πολιτεύματος (§§ 70-76)

5.      
Η ΣΠΑΡΤΙΑΤΙΚΗ ΕΥΝΟΜΙΑ:
ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΛΑΚΕΔΑΙΜΟΝΙΩΝ ΚΑΙ Η ΑΠΟΛΥΤΗ ΙΣΟΤΗΤΑ

Α. Ενομία:
περιεχόμενο όρου (§ 77)
Β. σότητα πολιτών και μορφές της
(§§ 78-81)
Γ. Οι «παρίες» της Πολιτείας Λακεδαιμονίων: ελωτες και περίοικοι (§§ 82-83)
Δ. Η ολιγαρχική άσκηση της εξουσίας: τα
όργανα του πολιτεύματος (§§ 84-85)

6.      
Η ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΕΥΝΟΜΙΑ
– ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΔΙΑΛΛΑΓΗΣ: ΔΡΑΚΩΝ ΚΑΙ ΣΟΛΩΝ

Α. Το μεταρρυθμιστικό έργο του Δράκοντα (§ 88)
Β. Οι κοινωνικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις
του Σόλωνα (§§ 89-94)
Γ. Ενομία:
περιεχόμενο όρου (παραβολή με σπαρτιατική ενομία) (§ 95)

7.      
ΤΟ
ΜΕΣΟΔΙΑΣΤΗΜΑ ΤΗΣ ΤΥΡΑΝΝΙΔΑΣ: ΟΙ ΠΕΙΣΙΣΤΡΑΤΙΔΕΣ

Α. Συνθήκες και σημασία εγκαθίδρυσης του
τυραννικού πολιτεύματος στην Αθήνα. Η πολιτική των Πεισιστρατιδών στο άστυ και
την ύπαιθρο (§§ 96-99, 104)
Β. Η προσωπική εξουσία του τυράννου (§ 103)

8.      
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΥΝΟΜΙΑ
ΣΤΗΝ ΙΣΟΠΟΛΙΤΕΙΑ: ΟΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΛΕΙΣΘΕΝΗ

Α. Το νέο φυλετικό σύστημα του Κλεισθένη:
σύγκριση με σολώνειες φυλές. Η διαμόρφωση των νέων φυλών. Η κοινωνική και
πολιτική σημασία της μεταρρύθμισης (§§ 106-110)
Β. Τα όργανα του πολιτεύματος:
επανακαθορισμός σύνθεσης και αρμοδιοτήτων. Νέα όργανα (§§
112-116)
Γ. Η θωράκιση της δημοκρατίας: στρακισμός (§§117-118 )
Δ. Δημοκρατία; Η έννοια της σονομίας (§ 119)

9.      
Η ΑΘΗΝΑΪΚΗ
ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΟ ΑΠΟΓΕΙΟ ΤΗΣ: Ο ΧΡΥΣΟΣ ΑΙΩΝΑΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ (5ος αι.)

A. Οι τελευταίες μεταρρυθμίσεις πριν τον
Περικλή (§ 127)
Β. Η οργάνωση των εξουσιών μέσα στην
δημοκρατική πολιτεία:
α. κκλησία του δήμου: σύνθεση, διαδικασία των συνεδριών, μηχανισμός
ψηφοφορίας, προεδρία. Πρωτοβουλία εισαγωγής των νομοθετημάτων. Νόμοι και
ψηφίσματα. Έλεγχος της νομιμότητας και γραφή παρανόμων. Η
αναθεώρηση των νομοθετημάτων. Οι πολιτικές, νομοθετικές και δικαστικές εξουσίας
της κκλησίας του δήμου (§§ 151-159)
β. Η Βουλή: δομή και καθήκοντα
(§ 160)
γ. Οι άρχοντες: οργάνωση των
αρχοντικών αξιωμάτων. Λαϊκοί έλεγχοι πάνω στα αρχοντικά αξιώματα (§§ 161-163)
δ. Η δικαιοσύνη: το λαϊκό δικαστήριο της λιαίας.
Η διαδικασία (§§ 164-165)
Γ. Οι τρεις αρχές της ελευθερίας (§§ 169-171)

10.   
Η ΑΘΗΝΑΪΚΗ
ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟ ΠΟΛΕΜΟ

Οι μεταρρυθμίσεις στους θεσμούς της
δημοκρατίας κατά το πρώτο μισό του 3ου αιώνα (§§ 191-195)

11.   
Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΟΥ
ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΟΛΕΩΝ – Εκτός ύλης, αλλά
χρήσιμη είναι μία καλή ανάγνωση του κεφαλαίου.

Α. Το βασίλειο της Μακεδονίας: μία
στρατιωτική μοναρχία μέτοχος του ελληνικού πολιτισμού (§§
216-217)

Β. Η οργάνωση της αυτοκρατορίας του
Μεγάλου Αλεξάνδρου (§§ 221-222)

Γ. Η μοναρχική ιδεολογία της αυτοκρατορίας
του Μεγάλου Αλεξάνδρου (§§ 223-227)

12.   
ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΑ
ΒΑΣΙΛΕΙΑ

Α. Η δημιουργία των ελληνιστικών βασιλείων
–διάσπαση της αυτοκρατορίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο χαρακτήρας των νέων
βασιλείων: α. λληνισμός β.
πολιτιστικός συγκρητισμός; (§§ 229-233)
Β. Η φύση της ελληνιστικής μοναρχίας: (§§ 234-243)
α. προσωπική εξουσία
β. απόλυτη εξουσία
γ. υπερβατική εξουσία
Γ. Οι υπήκοοι και το δίκαιο: οι πόλεις,
η χώρα. Πλουραλισμός δικαίων και δωσιδικιών. Η εκμετάλλευση της γης (§§ 244-249)
Δ. Η σημασία/η συνεισφορά των ελληνιστικών
βασιλείων (§ 250)

ΡΩΜΗ

13.   
Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ
ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ

Α. Η προ-αστική ομοσπονδιακή λατινική
βασιλεία ή η μοναρχία των gentes (8ος -7ος αι.) (§§ 253- 263)
α. Η κοινωνική διάρθρωση. Γένη
(gentes) και πελάτες (clientes)
β. Η πολιτική συγκρότηση των patres. Σχέση
βασιλέα – patres. Auspicium.
γ. Τα όργανα του πολιτεύματος: i. βασιλέας
ii. φρατρική συνεύλευση (comitia curiata) iii. το συμβούλιο των patres
(Σύγκλητος/Senatus)
B. Η αστική μοναρχία των Ετρούσκων ή η
μοναρχία του άστεος (6ος -5ος αι.) (§§ 264-275)
α. Ιστορικά δεδομένα (καθιέρωση)
β. Τα γεωγραφικά όρια της βασιλικής εξουσίας
και ο νομικός ορισμός της πόλης (pomoerium)
γ. Η φύση και το περιεχόμενο της βασιλικής
εξουσίας: το imperium, η απονομή του και το περιεχόμενό του
δ. Η πολιτική οργάνωση: ο βασιλέας, το
Συμβούλιο των patres, ο populus romanus ως έννοια νομική: λοχίτις συνέλευση
(comitia centuriata) και φυλέτις εκκλησία (comitia tributa)
ε. Aποτίμηση της αστικής μοναρχίας

14.   
Η ΕΓΚΑΘΙΔΡΥΣΗ
ΤΗΣ RES PUBLICA

Α. Σημασία όρου res publica, το κοινωνικό της
έρεισμα και η δημιουργία της plebs (§ 276)
Β. H υπατική res publica. Οι ύπατοι (consules) και η υπατική εξουσία (§§ 277-283)
α. κοινωνικά ερείσματα
β. περιεχόμενο εξουσίας: magistratus cum imperio
γ. πηγή εξουσίας: πολιτική η
νομιμοποίηση (lex curiata)
δ. άσκηση εξουσίας: θεσμικές καταβολές
(βασιλεία) και καινοτομίες (ενιαύσιο, επιλογή, δυαδικότητα, συλλογικότητα)
Γ. Ο κοινωνικο-πολιτικός ιστός και η γέννηση
της plebs (§§ 284-290)
Δ. Οι πληβειακοί θεσμοί:
α. Η δημαρχία (tribuni plebis): οργάνωση,
περιεχόμενο και άσκηση εξουσιών (§§ 291-293)
β. Η συνάθροιση των πληβείων (concilia
plebis): σύνθεση, αρμοδιότητα (§§ 294-296)
γ. Αποτίμηση των πληβειακών θεσμών (§ 297)

15.   
ΟΙ ΝΟΜΙΚΕΣ
ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΤHΣ PLEBS

Α. Ο Δωδεκάδελτος ρωμαϊκός Νόμος (§§ 299-304)
Β. Οι Βαλέριοι Οράτιοι νόμοι (§§ 305-308)
Γ. Ο Λικίνιος Σέξτιος συμβιβασμός (§§ 309-314)

16.   
ΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ
ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ RES PUBLICA

Α. Αποικιοκρατική
διοίκηση – Συγκλητικοί και ιππείς (ordo senatorius και ordo equester) (§§ 333-336)
Β. Η νέα nobilitas: η υπατική ολιγαρχία στην
εξουσία (§§ 338-341)
Γ. Τα όργανα της res publica:
α. οι άρχοντες: ανάδειξη, θητεία, potestas,
imperium (πηγή, περιεχόμενο, όρια). Τα αρχοντικά αξιώματα (§§ 343-357)
β. o λαός:
• H κτήση της ρωμαϊκής πολιτείας (§ 358)
• Η οργάνωση των λαϊκών συνελέυσεων: γενικές
αρχές. Οι επιμέρους λαϊκές συνελέυσεις: comitia curiata, comitia centuriata, comitia
tributa, concilia plebis (§§ 359-366)
• Oι
εξουσίες των λαϊκών συνελεύσεων: εξουσία συνελεύσεων και εξουσία αρχόντων. Οι
εκλογικές συνελέυσεις. Οι δικαστικές συνελέυσεις (ποινικές δικαιοδοσίες σε
πρώτο βαθμό: parricidium, perduellio). Provocatio ad populum. Περιορισμοί στις
ποινικές δικαιοδοσίες των συνελέυσεων. Οι νομοθετικές συνελέυσεις (§§ 367-375)
γ. η Σύγκλητος (Senatus):
• Σύνθεση. Είσοδος στη Σύγκλητο (§§ 376-377)
• Οι εξουσίες της Συγκλήτου: auctoritas
(έννοια, υλοποίηση και δεσμευτικότητα των senatus consulta). To πεδίο
αρμοδιότητας (§§ 378-9)
Δ. Συμπερασματικές παρατηρήσεις: το ιδεώδες
ενός «μικτού πολιτεύματος» (Πολύβιος) και η ολιγαρχική δομή της ρωμαϊκής res
publica (§§ 380-383)

17.   
Η ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ
RES PUBLICA (2ος π.Χ.αι.)

Οι αιτίες της κρίσης: εξαφάνιση της μεσαίας
τάξης, εισροή άφθονου πλούτου και διαφθορά, αύξηση δουλικού δυναμικού (§§ 386-388). Το αγροτικό ζήτημα: ager publicus, ager
vectigalis και η συρρίκνωση των γεωργών-στρατιωτών (§
396)

18.   
ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ ΤHS
RES PUBLICA (133 π.X.-30 μ.Χ.)

Α. Η δικτατορία του Σύλλα (§§ 414-416)
Β. Η επιβεβαίωση της προσωπικής εξουσίας:
Πομπήιος (§§ 418-422) και Γάιος Ιούλιος Καίσαρας
(§§ 425-429)

19.   
ΤΟ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑ
ΤΗΣ ΗΓΕΜΟΝΙΑΣ (Principatus – 1ος π.Χ. – 3ος μ.Χ. αι.)

Α. Οι εξουσίες του Αυγούστου: η
«νομιμοποιημένη» συγκέντρωση των εξουσιών στο πρόσωπο του Ηγεμόνα. Η οργάνωση
της εξουσίας του Ηγεμόνα (§§ 438-445)
Β. Τα θεμέλια της αυτοκρατορικής εξουσίας: i.
νομικά, ii. κοινωνικά, iii. χαρισματικά (ή η σχέση του αυτοκράτορα με το
υπερβατικό στοιχείο) (§§ 451-455)
Γ. Η πηγή της αυτοκρατορικής εξουσίας: η
επιβολή της δυναστικής αρχής με νομιμοποιητικό προκάλυμμα τη συναίνεση της
Συγκλήτου (§§ 456-458)
Δ. Η αυτοκρατορική διοίκηση (§464)
Ε. Η τύχη των παλαιών οργάνων (§472-474)

20.   
ΟΙ ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ
ΔΙΚΑΙΟΥ ΑΠΟ ΤΗ RES PUBLICA ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ

Α. Τα συγκλητικά δόγματα (senatus consulta) (§ 490)
Β. Το edictum του magistratus (edictum praetorium): ius praetorium και ius honorarium (§§ 491- 494)
Γ. Οι αυτοκρατορικές διατάξεις
(constitutiones) (§ 495)
Δ. Η επιστήμη του δικαίου: θεωρητικά
συγγράμματα και γνωμοδοτήσεις νομομαθών (ius respondendi) (§§ 496-497)

21.   
ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ
ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΙΔΙΩΤΙΚΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΔΙΚΗΣ

Α. Legis actio per sacramentum (§§ 502 – 508)
Β. Διαδικασία per formulam (§§ 515 – 519)
Γ. Η διατύπωση της formula (§§ 520 – 523)
Δ. Η έκτακτη διαδικασία – cognitio extra
ordinem (§§ 532 – 533)

22.   
Η
ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΕΙΑ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ (Corpus Iuris Civilis)

Η σημασία της κωδικοποίησης. Τα μέρη της:
Κώδικας (Codex), Πανδέκτης (Digesta), Εισηγήσεις (Institutiones), Νεαρές (§§ 577-584)

*****************

1 Οι §§ 18-26 είναι εκτός εξεταστέας ύλης είναι
όμως πολύ διαφωτιστικές και χρήσιμες και δίνοιυν μία σφαιρική εικόνα του
θέματος.

3. Nomikithess tips:
Η μελέτη ενός από τα προτεινόμενα συγγράμματα είναι αρκετή για να αποδώσεις στην εξέταση. 

Βέβαια το σύγγραμα του   M. HUMBERT «ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ» θα λέγαμε ότι είναι πιο εύχρηστο στην διάρθρωση της ύλης, αφού μπορείς να συμβουλευτείς το πιο πάνω διάγραμμα στο οποίο αναφέρονται αναλυτικά οι παράγραφοι που είναι εντός ύλης.
Αν σε βοηθούν τα διαγράμματα μπορείς να επισκεφτείς τη σελίδα του μαθήματος στο e-learning όπου υπάρχει αρκετό υλικό.

4.Διδακτικά Βιβλία:


1. Michel Humbert, Πολιτικοί και Κοινωνικοί Θεσμοί της Αρχαιότητας
 2. Γεωργίου Π. Νάκου, Ιστορία Ελληνικού και Ρωμαϊκού Δικαίου Ι
 3. Σημειώσεις

5.Χρήσιμο NomikiThess Υλικό
Σημιεώσεις Ιστορίας Δικαίου